Parolez Ido

Sociala reto

La nigri, la cigani, e quale ni kulpis pri li

Tradukuro di artiklo Cheka–lingual Černoši, Cikáni, a čím jsme se na nich provinili da Daniel Puschman

Ca artiklo forsan semblos rasisma a vu. Se vu opinionas, ke la rasismo es konvinkeso, ke esas certena diferi inter la rasi homal, lore ol es rasisma. Ma se vu opinionas, ke la rasismo es konvinkeso, ke certena rasi homal es plu mala kam le altra, lore ol ne es rasisma.

Sive tale sive altra–kaze, me timas, ke ol certe es politikale ne–korekta.

Me es skribonta pri tale nomata strategii di trans–vivo. Ma me ne volas limitizar me a nura teoriifado e me volus, ke mea texto havez anke signifiko praktikal. Pro to me facos generaligo e me adjudikos strategii diferanta di trans–vivo a rasi ed *etnii diferanta. Me tamen ne es diconta, ke omna samrasani trans–vivas per la sama strategio. To, quale homo probas trans–vivar, determinesas ne nur per lua raso, ma ye granda grado anke per to, en quala medio lu kreskis e quale lu edukesis. Ma me ne supozas, ke homo naskas kom «tabula rasa» — plako efacita, sen ula heredajo genetikal.

Multi mis–uzas la fakto, ke esas diferi inter la rasi, kom pretexto por kondamnado odioza di certena rasi. Ordinare di omna ecepte di lo lia propra. Me volus indikar al fakto, ke ca atitudo es eroroza. Apene penvalorus, se me evaluus ol de vid–punto etikal — to espereble es klara ad omnu normala.

De vid–punto praktikal me tamen ad–juntos, ke se ula nacistacho ja vere volas alegar, ke "la nigrachi es raso inferiora", lu voluntez anke ad–juntar, segun qua kriterio lu bonvolas mezurar la superioreso od inferioreso. Me exemple opinionas, ke se kom la kriterio selektesos talento di atlet–exercado, muziko o danso, o kapableso vivar gaye, felice e kontente, lore sioro Aryano multe vinkesas da sioro Nigracho.

La situeso tamen diferus, se ni evaluus la du siori segun altra kriterii, exemple kapableso e volunto marchar segun komando ed efikive ocidar ed ocidesar pro profito di ula mastro en milito teknologioza.

To, ke en nia mondo ordinare regnas ta, qua havas servanti, qui savas plu bone ocidar e voluntoze mortar pro lua interesi, es triste vera. Ma to nur marjinale koncernas ica artiklo, quale ni vidos.

Bazal strategii di trans–vivo es du ed amba es egale avantajoza e des–avantajoza. Oli kustumaleskis primare segun la medio, en qua olia praktikonti probis trans–vivar, e segun lia stilo di vivo — ma stilo di vivo anke tre formacesas dal medio.

Oli es:

  • Strategio di quika konsumado — tipa por tala medio, ube la fonti es sempre aktiva e min richa, e por stilo di vivo nomada (on ne povas portar tro multa kozi kun su).
  • Strategio di konservado di nutrivaji e projetado — tipa por tala medio, ube la fonto es aktiva nur sezonale ed es richa unfoye, e por stilo di vivo en un loko (on povas krear konserveyi fidinde funcionanta e sat kapacoza, do havar konservaji en oli).

La strategio di quika konsumado ordinare es anke populara en tala medio, ube nutrivaji konservata plu rapide alteresas pro la klimato — ordinare en regioni plu varma; la strategio di projetado e konservado es plu apta ibe, ube la konservaji es mantenebla en stando uzebla sen trubli dum longa tempo — ibe, ube la klimato es plu kolda.

Interesiva esas anke atitudi diferanta pri proprietado.

Quika konsumanto nul–maniere specale sucias proprietado. Lo lua es to, quon lu es jus preninta e konsumanta, od ula instrumento di bezono omna–dial, quan lu portas kun su. Lu vivas en lo instante prezenta; importas to, quo es hike e nun.

Ma por projetanti–konservanti, la proprietado importegas. Mustas esar klara, a qua apartenas ica garbeyo, ca bovaro ed ica agro, pro ke la proprietanto mustas disponar oli e projetar lo futura. Altra–kaze lu simple mortus. Naturale anke la socio povas proprietar, ma sempre observesas la principo "co es longa–tempe mea, e co ne es". E por ke on povez projetar, on devas spektar lo futura, vivar en lo futura; surveyar la chanji dil vetero, kande esos apta semar e rekoltar, o kande arivos la mamuti od altra granda animali manjebla, pro ke lore trapo e javelino mustos esar preparita.

Co tre bone funcionas, se homi vivas ibe, ube li naskis, e ne migras ad ula altra loko. Homi vivas ibe, ube li naskis, til kande li ne es tro multa. Ma tam balde kam li pro irga kauzo komencos tro multiplikar su, li devas volante o ne–volante irar ad altra loko. E koliziono komencas. Kande vu en vua pensi rezumas to, quon me til nun skribis pri amba strategii di trans–vivo, esas klara, ke la koliziono inter quika konsumanti e projetanti–konservanti ne eventos bone. Ne nur des–bone, ma katastrofoze. Nam la du mondi es tote diferanta, principale ne–konciliebla.

La blanki e la flavi historiale es majoritate projetanti–konservanti, la nigri es majoritate quika konsumanti. Nomadi es majoritate quika konsumanti, ed urbani e rurani es projetanti–konservanti. La cigani es majoritate nomadi e do quika konsumanti, le «gadjo» alias blanki es majoritate fixigata al sulo kom urbani e rurani e do projetanti–konsumanti.

E nun noto importanta por ti, qui es kritikegonta me pro la generaligo. Yes, me koncias la generaligo. Esas klara, ke to, quon me mencionas, es extremaji, en praktiko amba strategii es mixita e che omna individuo oli es mixita per proporciono diferanta. En ica skalo fiktiva, nigro universitatale edukita esos multe plu proxima al strategio di projetado e konservado kam anarkiisto blanka. Pro quo ni konsideras nigro universitatale edukita kom plu bona kam anarkiisto blanka? Pro ke ni vivas en mondo, ube vinkis projetanti–konservanti, e do on evaluas segun lia kriterii. Kande me ja traktas to, me mencionez, ke per l' universitato vu divenos super–projetanto. Akumulado di savaji plus kapableso analizar la situeso ed *extrapolar (estimar la developado) pos kreir teorio (t. e. modelo di quale to funcionas) — to es l' esenco di omna projetado–konservado.

Altra noto es, ke edukado tre chanjos inklini natural dil homo. La homo es tre adaptiva, altra–kaze lu ne trans–vivus. Se on migrigus grupo di projetanti a regiono, ube sempre ulo kreskas, ma omno rapide alteresas, li komencus chanjar sua strategio a lo di quika konsumado. Pro ke lia strategio original ne funcionus ibe. Kompatinde, pro ke li esis bonega en ol.

Quale ja dicesis supre, til kande la konservanti konservas e quika konsumanti quik konsumas en la lando di sua origino, omno es en ordino. Ma la problemo pri la projetanti es, ke li mustas krear helpili apta e sajoza e formacar sua medio cirkondanta, por ke li funcionez plu facile. Konseque li havas teknologii ocidiva plu bona kam quika konsumanti havas, li plu rapide multiplikas su, pro ke li sucesis preventar mortemeso infantal, e danke al sua teknologio li sucesas praktikar sua strategio mem en loki min apta (nutrivaji apte aranjata en enpakigilo apta ne alteresas). Pro la granda emfazo di proprietado li anke konstruktis forta hierarkio e sistemo di dependesi. Dum ke en tribuo di Indiani Nord–Amerikana, omna kombatonto ipsa decidis, ka lu es sequonta la tribuestro al milito o ne, la mastro en Europa komandis ed omna rekrutiti iris kune, sive li volis, sive ne.

E la rekrutiti iris ad en la tota mondo. Sive ad en India od Afrika, ube subordinati komandata da sua mastri furtis la lando por sua mastri, sive ad en Amerika, ube subordinati eskapinta de sua mastri furtis la lando por su, tamen omna regiono, ad ube li venis, vinkesis da li, e se ol ne esis ankore enduktita ibe, li enduktis ibe sua strategion di trans–vivo. Tale nomata civilizeson.

Quo esis inferno por quika konsumanti, pro ke subite e violentoze e sen tempo por adaptar su li trovesis en mundo absolute stranjera kun kriterii absolute diferanta di qualeso e skalo di valori. La historio dil konflikti inter civilizesi o rasi es plena de to. Shoko pro la nociono di proprietado di lando, animali o homi, pro l' organizado, la hierarkio strikta, la limiti di libereso de multa vid–punti.

Se ni parolas pri la cigani, on ofte mencionas "la lia maniero pensar". Ni memorez, ke la lia maniero pensar es ye plu granda parto la maniero pensar di quika konsumanto. To explikas aferi multa. La socii trublifanta kondutas ye granda grado segun la strategio di quika konsumado, la strategio di nomadi. Quika konsumado di provizaji (partio richa en la dio dil indemni di sekureso social, pose hungrado), manko di projetado, migrado a nova fonti plu richa — ideale ad ibe, ube esforco maxim mikra posibla provizos "rekoltajo" maxim richa posibla, nula intereso pri kultivado di lo sua propra, ed atitudo laxa pri irga respektado di proprietado.

Tote kontree ni, la blanki, decendanti di generacioni di projetanti–konservanti, qui laboras esforcoze vizante rezulto futura, sparas pro tempo plu mala, kalkulas omna dolaro o *yuano, projetas quo, kande, quale, ad ube ed a qua, diligente plubeligas sua rezideyo e lo cirkondanta, de quo rezultos avantaji multa. Kontravenco di proprietado — furto — por li naturale es kriminachego, pro ke to povas signifikar, ke li perdos sua konservaji vivale importanta e do lia vivo minacesos. Pro ca motivo furto di bovaro olim punisesis per jibetageso. Pro ke bovaro signifikis vivo.

La koliziono es absolute ne–evitebla.

Quika konsumanto, principale ligata al naturo, ne komprenos, de ube la projetanto havas l' audaco, ke lu proprietigas a su plu multa frukti dil naturo, kam lu quik bezonas, e mem pretendas, ke ca lando partikulara — qua ya apartenas ad omni — es nur sua e nulu darfas libere irar ad ibe e nulu ibe darfas prenar olua frukti segun la bezono. Lu anke repugnesas per l' ideo, ke ulu probas sklavigar la matro Tero, modifikar elu segun sua volo e reduktar elu al rolo di sua servanto.

Tote kontree, projetanto–konservanto pavoregas l' ideo, ke ulu hazardale invadus lua agro o gardeno diligente sorgata e furtus lua rekoltajo, por qua lu tam longe luktis e quan lu necese bezonas por trans–vivar la vintro. Lu ne komprenos, ke ulu ne volas vivar en domo bela, quan lu sorgeme reparos e plubonigos, ma vicee ke lu jacas admaximbone ul–loke en tento sordida.

E cetere. Ka vu ja vidas la miskompreno principal?

Se me havis okaziono explorar to, kolizioni simila eventas anke inter la blanki e la nigri plu povra en Usa. Tote kontree, la flavi ordinare vivas bone kun la blanki, quankam li ne es samrasani. Nulega tamen paradoxo — nam anke la flavi es projetanti–konservanti kun praktikado tre longa.

Afrika, olim kontinento di quika konsumanti libera, hodie es sub presado dal mundo developita projetanta–konservanta. To komencis per koloniigado e to duras mem pos la fino dil kolonialismo, kande ni obstinante ne cesas probar instruktar la nigri stulta por ke li lernez, quale li korekte vivez. Ni intencas to ul–tempe mem bone, e probable to es l' *unika solvo por li, pro ke lia manieron di vivo, stilon di vivo di quika konsumanti, ni, la projetanti–konservanti, ja efikive destruktis en la tota planeto. Nam per konkurenco kontre ni li ne havas chanco sucesar.

Plu mala es, ke multa quika konsumanti deskovris, ke ni, la projetanti, havas sistemo di sekureso social, quo es nia asekuro por l' evento, ke ula projetanto ek–sufrus trublo e dum tempo kurta lu bezonus helpo del konservaji di altra projetanti, por ke lu ri–atingez stando plu bona e povez ipsa itere projetar e konservar kom sociano egale valoroza. Ma de la vid–punto di experienci instintal di quika konsumanto, veninta ad ica altra mondo, to aspektas kom fonto ne–exhaustebla di richeso e cielo en la tero, paradiso di konsumado. Kom loko, ad ube li iros e de ube li sendos mesajo a sua samfamiliani, ke li anke balde venez.

To bone ilustresis per opiniono di olda ciganino, quan interviuvis autori di un esayo en la libro Le «Roma» — studii kulturologial. Li probis explikar ad elu, ke l' indemni di sekureso social, quin elu recevas, devas kolektesar de le «gadjo» mala, pri qui elu pensas, ke li furtas de elua indemni. Pos pauzo konfuza elu respondis: "Omni en la mondo ya recevas l' indemni."

Me skribas pri to omno, por ke ni povez plu bone komprenar e ne odiegar l' uni l' altri.

Por ke, kande ni dicas des–respektoze, ke la nigri en Afrika es kapabla laborar nur kande blanko surveyas li, ni komprenez, ke la nigri en Afrika praktikas majoritate la strategio di quika konsumado, qua esis indijena en Afrika — e qua ne konsideras ula laboro kun rezulto projetata ed ajornata til la futuro kom tre efikiva.

Por ke ni komprenez, ke kande ula cigani es migronta a Kanada, pro ke li audis, ke ibe li recevos plu granda indemni di sekureso social, ni ya de la vid–punto di nia strategio di trans–vivo kondamnas to kom mis–uzacho di sistemo di lasta rekurso, tamen de la vid–punto di lia strategio di trans–vivo to es simple konduto racional e tote natural. Lia tribui ya sempre migris a loki, ube l' arbori fruktifas plu multe e friande. Nam oli fruktifas naturale, la matro naturo ipsa aranjis to tale.

Komprenado dil problemo es decidiva por solvar ol, ma nura kompreno solvos nulo.

Ma la solvo es des–facile trovebla en la situeso, en qua ni esas. La mundo aspektas, quale ol aspektas, hodie ol es simple hegemonio di projetanti–konsumanti. Mem a regioni, ube to ne esis natural, ica strategio impozesis kom "civilizeso". Ol bone funcionis che ni, ni facis nulo mala de nia vid–punto. Ni difuzis la civilizeso segun nia koncio e koncienco maxim bona.

Al "sovaji", decendanti di generacioni di quika konsumanti, ed al strategio inata a li, ne plu lasesis irga loko.

Ni, kom regnanti faktal dil planeto, havas la posiblesi sequonta:

  • La "sovajin" sen–shame destruktar. Ni probable konkordos, ke tala solvuro apene esus etikal.
  • La "sovajin" koakte ri–instruktar pri nia maniero vivar. Ton ni ja probas e to funcionas lente e des–facile. La memoro genetikal es longa e forta.
  • Por la "sovaji" determinar ula areo di vivo, quan ni konsequeme ne en–iros. To es praktikale ne–solvebla; plue, probi simila ja eventis. Fodanti aspiranta a minerali sub la sulo, quan lia kolegi agrokultivisti des–aprobis e renuncis por la sovaji, pafesis da nulu. La sovaji, defensanta sua lando kontre la fodanti, da omnu.
  • Por la "sovaji" probar trovar tala okupo, qua ul–maniere korespondas kun lia strategio di trans–vivo.

Ca lasta punto es diskutinda plu detaloze. Per l' okupo me intencas dicar ula aktiveso kun rezulto instanta e quik videbla, qua es praktikebla individualisme e per quanto arbitriala segun quika necesi. Ca labori des–fortunoze ne tre apreciesas dal socio e me ne konocas multa. Ad en mea mento venas fakte nur kolektado di kruda materii sekundara per asortado di eskombro, od irga aktiveso simila segun la principo "vu kolektez ulo en ica areo e hike en la charioto vu vendez to a ni per preco konkordata". Se ulu havus ideo altra, la diskuto es apertita.

Konkluzante me joyus, se homi sucesus komprenar, de ube venas lia antipatio ed ube es la radiki di nia ne–kapableso tolerar l' uni l' altri. Importas merkar, ke la problemo existas, ol solvesos nek per olua ignorado, nek per transfero di plusa pekunio a konti di solvisti profesional, qui profitas pro solvado, ne par–solvo dil problemo.

Se ca artiklo helpis ulu komprenar la diferi inter homi e to, ke ca diferi ne esez kauzo di des–estimo e kondamno, lore ol satisfacis sua skopo.

Pro ke kompreno dil problemo es l' unesma pazo ad olua solvo.

Daniel Puschman

Views: 90

Skribar komento

You need to be a member of Parolez Ido to add comments!

Join Parolez Ido

Personala Blogi

Forumo

Quale esas la vetero en vua loko ca-die?

Komencita da Marcus Trawick en Generala diskuti. Maxim recenta respondo da João X. M. Santos Aug 26, 2016. 1 Reply

Esperantisto rituale brulas Idisto(-figuro)

Komencita da William en Ido. Maxim recenta respondo da Rachel "Wil Sha" Morris Apr 6. 2 Replies

Idolinguo bezonas Duolingo por difuzar ol

Komencita da Johnathan en Ido. Maxim recenta respondo da Johnathan May 29, 2016. 9 Replies

Anki flashcards for Ido

Komencita da Brian E. Drake en Ido. Maxim recenta respondo da Kiran Feb 28, 2016. 1 Reply

© 2017   Created by Tiberio.   Powered by

Report an Issue  |  Terms of Service

border